Afrikanın geleneksel çay kültürü ekonomik değer kazanıyor
İstanbul — Kenya'da çay sektörü ülkenin toplam döviz gelirlerinin yaklaşık yüzde 23'ünü ve tarımsal gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 2'sini oluşturuyor - Bitkisel çaylar, organik ürünler ve sağlık odaklı tüketim alışkanlıkları rooibos ve hibiskus gibi Afrika kökenli ürünlere olan ilgiyi artırıyor
İstanbul Haberleri — SAADET FİRDEVS APARI - Dünyada sudan sonra en çok tüketilen içeceklerden biri olan çay, Afrika kıtasında yalnızca tarımsal bir ürün değil aynı zamanda kültürel yaşamın, kırsal ekonominin ve milyonlarca kişinin geçim kaynağının önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütüne (FAO) göre çay, özellikle gelişmekte olan ve ihracatçı ülkelerde kırsal kalkınma, yoksulluğun azaltılması ve gıda güvenliği açısından önemli rol oynayan başlıca ürünler arasında yer alıyor.
FAO, milyonlarca küçük üreticinin geçimini çaydan sağladığını belirtirken, çayın birçok toplumda kültürel anlam taşıdığına da dikkati çekiyor.
Bu kapsamda Birleşmiş Milletler tarafından 21 Mayıs Uluslararası Çay Günü ilan edilirken, günün çayın sürdürülebilir kalkınma hedeflerine katkısına dikkati çekmek amacıyla kutlandığı ifade ediliyor.
FAO’ya göre çay, Camellia sinensis bitkisinden elde edilirken, bitki çaylarının bu sınıfa dahil olmadığı belirtiliyor.
Çayın yaklaşık 5 bin yıl önce Çin'de tüketildiğine ilişkin kanıtlar bulunduğunu aktaran FAO, zamanla farklı kültürlerde kendine özgü çay gelenekleri oluştuğunu vurguluyor.
Afrika kıtasında ise çay kültürü bölgeden bölgeye farklılık gösteriyor. Kenya siyah çay üretimiyle öne çıkarken, Güney Afrika rooibos çayıyla, Sudan ve Mısır hibiskus çayıyla, Fas nane çayıyla, Somali ise shaah kültürüyle dikkati çekiyor.
- Kenya'da çay ekonominin temel sektörlerinden biri
Afrika'nın en büyük çay üreticilerinden biri olan Kenya'da, çay sektörü ülke ekonomisinin önemli gelir kaynakları arasında yer alıyor.
Tea Board of Kenya verilerine göre çayın Kenya'daki varlığı 1903'te beyaz yerleşimcilerin Limuru bölgesine ilk çay fidelerini getirmesiyle, ticari üretim ise 1924'te başladı.
Başlangıçta yalnızca sömürge yönetimine bağlı üreticilerin faaliyet gösterdiği sektörde, Afrikalı üreticilerin çay yetiştirmesine ancak 1956'da izin verildi.
Bugün Kenya'da çay üretimi deniz seviyesinden 1500 ila 2700 metre yüksekte bulunan bölgelerde gerçekleştiriliyor.
Rift Vadisi'nin doğu ve batısındaki yüksek rakımlı alanlara yayılan üretim, Kericho, Nandi, Kiambu, Nyeri ve Meru dahil 19 farklı bölgede yapılıyor.
Tea Board of Kenya’ya göre ülkenin ekvator üzerinde yer alması sayesinde çay üretimi yıl boyunca devam ederken, üretimde mevsimsel dalgalanmalar sınırlı seviyede kalıyor.
Kurum ayrıca Kenya'daki volkanik kırmızı topraklar ve yıllık 1200 ila 1400 milimetre arasındaki yağış miktarının çay üretimi için uygun koşullar oluşturduğunu belirtiyor.
Kenya çay sektörünün ülke ekonomisinde önemli paya sahip olduğu ifade edilirken, Tea Board of Kenya verilerine göre çay sektörü ülkenin toplam döviz gelirlerinin yaklaşık yüzde 23'ünü ve tarımsal gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 2'sini oluşturuyor.
Ülkede yılda 450 milyon kilogramın üzerinde çay üretildiği belirtilirken, sektörün ihracattan yıllık 120 milyar Kenya şilini (yaklaşık 930 milyon dolar), yerel satışlardan ise yaklaşık 22 milyar Kenya şilini gelir elde ettiği kaydediliyor.
Tea Board of Kenya'ya göre yaklaşık 650 bin çay üreticisi geçimini sektörden sağlarken, sektör doğrudan ve dolaylı olarak yaklaşık 5 milyon kişiyi destekliyor.
Kenya çayı, katkı maddesi ve kimyasal kullanılmadan üretilmesiyle öne çıkarken, sektörün ISO, HACCP ve Fair Trade gibi uluslararası standartlara uyum sağladığı belirtiliyor.
Kenya'nın en büyük çay alıcıları arasında Pakistan, Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri ve İngiltere bulunuyor.
Doğu Afrika'daki bir diğer üretici Uganda ise son yıllarda çay üretimini artırmaya çalışan ülkeler arasında gösteriliyor.
Uganda Tea Association ve Uganda İstatistik Bürosu (UBOS) verilerine göre ülkede özellikle batı bölgelerinde çay üretimi yoğunlaşıyor.
Sektörde küçük ölçekli çiftçiler önemli paya sahip olurken, hükümet yeni işleme tesisleri ve ihracat kapasitesiyle sektörü büyütmeyi hedefliyor.
Uzmanlara göre Uganda çay sektörü, Kenya kadar güçlü bir küresel marka algısına sahip olmasa da üretim kapasitesi ve uygun iklim koşulları nedeniyle büyüme potansiyeli taşıyor.
Afrika'daki diğer önemli üreticiler arasında Malavi ve Tanzanya da yer alıyor. Uluslararası Çay Komitesi (ITC) verilerine göre her iki ülke de siyah çay üretiminde önemli ihracatçılar arasında bulunuyor.
- Kuraklık üretimi düşürdü
Ancak iklim koşulları kıtadaki çay üretimini son dönemde olumsuz etkiliyor.
Tea Board of Kenya'nın 2026 Şubat performans raporunda, ülkedeki çay üretimi geçen yılın aynı dönemine göre 7,25 milyon kilogram azalarak yüzde 16,27 düşüşle 37,35 milyon kilograma gerilediği aktarıldı.
Raporda üretimdeki düşüşün temel nedeninin sıcak ve kurak hava koşulları olduğu belirtilirken, Rift Vadisi'nin doğu bölgelerinde üretimde yüzde 22,6'lık düşüş yaşandığı ifade edildi.
Küçük üreticilerin bağlı olduğu Kenya Çay Geliştirme Kurumunda (KTDA) üretimin yüzde 22,08 azaldığını bildirilen raporda, özel üreticilerde düşüşün yüzde 7,93 seviyesinde gerçekleştiği belirtildi.
FAO'nun Dayanıklı, Sürdürülebilir ve Sağlıklı Çay raporunda da iklim krizinin küçük üreticiler için önemli risk oluşturduğu vurgulanıyor. Raporda, sıcaklık artışı, uzun süreli kuraklık ve değişen yağış rejimlerinin hem çay verimini hem de ürün kalitesini etkileyebildiğine dikkati çekildi.
- Çay kültürü kıta genelinde farklılaşıyor
Afrika'da çay yalnızca ekonomik bir ürün değil, aynı zamanda kültürel yaşamın önemli unsurlarından biri olarak görülüyor.
Güney Afrika'da yetiştirilen rooibos çayı, son yıllarda küresel sağlıklı yaşam pazarında öne çıkan ürünlerden biri haline geldi.
Kafeinsiz yapısıyla bilinen rooibos, Avrupa ve Kuzey Amerika'da artan talep görüyor.
Nil ve Sahel hattında ise hibiskus çayı yaygın tüketiliyor. Sudan ve Mısır'da karkade adıyla bilinen hibiskus çayı, sıcak veya soğuk servis ediliyor.
Ramazan dönemlerinde ve sıcak havalarda yaygın şekilde tercih edilen hibiskus çayı, sokak satıcılarından restoranlara kadar geniş kullanım alanına sahip bulunuyor.
Fas başta olmak üzere Kuzeybatı Afrika ülkelerinde nane çayı misafirperverliğin sembollerinden biri kabul ediliyor. Metal demliklerle hazırlanan ve küçük cam bardaklarda servis edilen nane çayı, sosyal buluşmaların vazgeçilmez unsurları arasında yer alıyor.
Afrika Boynuzu'nda ise Somali'de tüketilen shaah, süt ve baharatlarla hazırlanıyor. Kakule, tarçın ve karanfil kullanılan shaah kültürü, bölgedeki Arap, Hint ve Afrika etkilerini yansıtıyor.
FAO ve ITC verilerine göre son yıllarda küresel çay tüketiminde düzenli artış yaşanıyor.
Özellikle bitkisel çaylar, organik ürünler ve sağlık odaklı tüketim alışkanlıkları rooibos ve hibiskus gibi Afrika kökenli ürünlere olan ilgiyi artırıyor.