ANALİZ- İran'da uzayan savaş ve iç cephenin dinamikleri
İstanbul — Savaşın ilk evresinde bayrak etrafında oluşan kenetlenme refleksi gerçektir. Ancak altyapıdaki yıkımının ölçeği, Haziran 2025'teki 12 günlük çatışmaların Aralık 2025'te tetiklediği gecikmeli istikrarsızlık örüntüsünün yapısal olarak daha derin bir versiyonunu hazırlamaktadır
İstanbul Haberleri —
İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Araştırmacısı Oral Toğa, İran’da savaşın uzama ihtimali karşısında toplumsal görünümün nasıl şekillenebileceğini AA Analiz için kaleme aldı.
***
ABD ve İsrail'in 28 Şubat 2026'da İran'a karşı başlattığı hava harekatının üzerinden iki ayı aşkın süre geçti. Kamuoyunda yaygınlaşan iki varsayım (savaşın uzamasının rejimi hızla çökerteceği ya da ilk haftalardaki kenetlenme havasının kalıcı bir meşruiyet zemini oluşturacağı) sahadaki dinamikleri zamansal olarak yanlış okumaktadır. İran'ın savaş sırasında hükümet-ekonomi-halk üçgeninde tezahür eden örüntü ne hızlı çöküş ne de istikrarlı konsolidasyondur. Asıl mesele gecikmeli istikrarsızlığın hangi eşiklerden geçeceğidir.
- İran’da birlik söylemi ne kadar sürdürülebilir?
Savaşın ilk evresindeki kenetlenme dış tehdidin doğal bir refleksidir ve İran'ın geçmiş çatışma deneyimleriyle uyumlu bir tepki niteliği taşımaktadır. Sorun bu refleksin sürdürülebilirliği değil, ABD Başkanı Donald Trump’ın tehdit ettiği doğrultuda gerçekleşebilecek altyapı yıkımının ardından gelecek olan ekonomik kuşatmanın hangi hızda ve şiddette toplumsal yüzeye yansıyacağıdır. Burada en güçlü mihenk taşı Haziran 2025'te İsrail ve İran arasında yaşanan 12 günlük çatışmanın örüntüsüdür. Haziran 2025'te yaşanan saldırılar sırasında oluşan kenetlenme, beş ay içinde Ekim'de riyalin değer kaybıyla aşınmaya başlamış, Aralık 2025 sonunda Tahran esnafı protestolarıyla memnuniyetsizliği sokağa taşmıştır. Zaten var olan ağır ekonomik koşulların üzerine yaşanan çatışmaların altyapı yıkımı bu dalgayı tetiklemeye yetmiştir.
Şu andaki savaşın yıkım ölçeği ise farklı bir mertebededir. Uluslararası Para Fonu İran'da 2026 için yüzde 6,1 daralma ve yüzde 68,9 enflasyon öngörmektedir. İran Merkez Bankası verilerine göre 20 Mart-20 Nisan arasındaki yıllık enflasyon yüzde 65,8 düzeyindedir ve riyalin 29 Nisan'da bir dolar başına 1,81 milyon ile tarihinin en düşük seviyesini görmesinin ardından bu eğilimin daha da hızlanması beklenmektedir. Üstelik bu tablo, savaş öncesinde dahi elektrik kesintileri, su kıtlığı ve doğal gaz arzındaki sıkıntılarla boğuşan, sanayide işten çıkarmaların hızlandığı bir ekonominin üzerine binmektedir. Savaşa bağlı doğrudan ve dolaylı iş kayıpları yüz binlerle ifade edilmekte; altyapı hasarı, halihazırda kırılgan olan kamu hizmetleri zincirini çözülme noktasına yaklaştırmaktadır. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'a yapılan iç istişarelerde ekonominin yeniden inşasının on yılı aşacağı yönündeki uyarılar, 12 gün süren çatışmalarla karşılaştırıldığında tetikleyicinin çok daha kısa sürede ve daha derin biçimde etki edebileceğini düşündürmektedir.
- İran'da ekonomik görünüm
Toplumsal yüzeyle en hızlı temas eden boyut, gıda ve enerji güvenliğidir. İran'ın güney limanlarından geçen tahıl ithalatı, Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferin fiilen aksamasıyla durma noktasına gelmiştir. 18 Mart'ta İsrail'in vurduğu Güney Pars sahası ülkenin enerji arzının yaklaşık yüzde 90'ını sağlamakta ve doğal gaz kaynaklı gübre üretiminin temel altyapısını oluşturmaktadır. Enerji altyapısının zayıflaması, dolaylı yoldan tarımsal verim ve gıda fiyatları üzerinde orta vadeli bir baskı yaratmaktadır. Gübre üretimindeki daralmanın 2026 hasat dönemine yansıması, kırsal gelirlerle kentli gıda fiyatlarını eş zamanlı olarak sıkıştıran bir mekanizma kurmaktadır. Bu da rejimin geleneksel olarak güvenebildiği kırsal taban ile kentli alt-orta sınıfı aynı anda baskı altına almaktadır. Hürmüz'deki seyrüsefer riski yalnızca ithalat hacmini değil, sigorta ve navlun maliyetleri üzerinden ithal kalemlerin raf fiyatını da yukarı çekmektedir. Pasif savunma stratejisinin korumakta başarılı olduğu askeri unsurlarla koruyamadığı sivil dayanıklılık arasındaki açı, savaşın uzaması durumunda toplumsal yüzeyin baskıyı en hızlı taşıyan tabakası olacağını göstermektedir.
İran'da hükümet-ekonomi-halk üçgenindeki ilişki niteliksel olarak değişmektedir. Pezeşkiyan kabinesi savaş öncesinde, güvenlik bütçesini yüzde 150 artırırken ücretleri enflasyonun beşte ikisinde tutan bir tasarımla hareket ediyordu. Savaş bu makasın daha da açılmasına yol açtı. Akaryakıt kotasındaki sıkıştırmalar, gıda fiyatlarındaki kümülatif artış (Mart 2025-Mart 2026 arası ekmek yüzde 140, et yüzde 135, yağ yüzde 219), gündelik hayatın rejimin stratejik öncelikleriyle çatışan bir maliyet hattına dönüşmesini hızlandırmaktadır.
- Kritik eşik ne?
Kritik eşik kentli maaşlı kesim ve kamu çalışanlarının tutumunda görülecektir. Bu kesim 2009 Yeşil Hareketi, 2022 Mahsa Emini protestoları ve 28 Aralık 2025 esnaf hareketinin omurgasını oluşturduğu için stratejik olarak en hassas tabakadır. Ayrıca, etnik periferinin (Kürt bölgeleri, Sistan-Belucistan, Huzistan) merkezi otoriteye bağlılığı zaten çok güçlü değildir. Savaş döneminde bu bölgelerdeki Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) ve Besic karargahlarının vurulmuş olması gelecekte hem güvenlik hem yönetişim kapasitesi açısından çoklu bir baskı yaratabilir. Stratejik refleks burada genel olarak teslim olma değil sosyal refahtan güvenlik aygıtına kaynak transferi yönündedir. Bu transfer ise refahın sağlanmasında zaten zayıflamış olan rejimi performans temelli meşruiyet açısından daha da daraltmaktadır.
Dış baskı altında muhafazakar blok içinde de gerilimler ortaya çıkmıştır. Tesnim Haber Ajansı ile Payidari Cephesi'ne ait Reca Haber arasında 25 Nisan'da yaşanan kalem kavgası ve iki gün sonra meclisin müzakere ekibine destek bildirisini 261 milletvekilinin imzalamasına karşın Payidari Cephesi'ne yakın isimler başta olmak üzere 27 milletvekilinin imza vermemesi bunun göstergeleridir. Mücteba Hameney'in halefliğinin üzerinden iki ayı aşkın süre geçmesine rağmen kamuoyu önüne çıkmaması, sembolik liderliğin yerleşmesini geciktiren bir başka değişkendir. Ancak bu durum, savaş koşulları altında anlaşılabilir bir durum olduğundan öncelikli değildir. Yine de bu süreç savaştan sonra da uzarsa risk günden güne artacaktır. Bu sinyallerin yapısal sonuç doğurması, altyapı yıkımının yarattığı toplumsal baskıyla örtüşmelerine bağlıdır.
Sonuç olarak savaşın ilk evresinde bayrak etrafında oluşan kenetlenme refleksi gerçektir. Ancak altyapıdaki yıkımının ölçeği, Haziran 2025'teki 12 günlük çatışmaların Aralık 2025'te tetiklediği gecikmeli istikrarsızlık örüntüsünün yapısal olarak daha derin bir versiyonunu hazırlamaktadır. Sahadaki yığınaklanmanın sürdüğü ve ABD güvenlik bürokrasisi içinde neye itiraz edildiği ile ne uğruna savaşıldığı sorularının hala tartışıldığı göz önüne alındığında, Trump’ın tehdit ettiği son tur saldırının gerçekleşmesi ihtimal dışı değildir. 4 Mayıs'ta Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) İran kaynaklı füze ve insansız hava sahası (İHA) saldırılarına maruz kalması, Füceyre'deki petrol tesisinde çıkan yangın ve BAE yönetiminin Suudi Arabistan'la birlikte bölgesel tırmanma uyarısı vermesi, Körfez ortaklarının koalisyon içindeki rolünün pasif ev sahipliğinden aktif taraflığa doğru kaydığına işaret etmektedir. Bu kayma, Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer riskini ve sigorta-navlun-raf fiyatı zincirini, son tur saldırı gerçekleşmese dahi yapısal olarak yukarı çeken ayrı bir eşik oluşturmaktadır.
[Oral Toğa, İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacısıdır.]
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.