ANALİZ - İklim değişikliği Avrupa’yı vurdu: Aşırı sıcaklar ne söylüyor?

İstanbul Haberleri — SETA İklim değişikliği ve Çevre Programı Araştırmacısı Dr. Çağla Vural, Avrupa'da artan sıcaklıklar ve iklim krizinin ulaştığı son aşamayı AA Analiz için kaleme aldı.

***

Dünya yüzeyindeki sıcaklıklar artıyor. Küresel düzeyde gerçekleşen bu ısınma her bölgeyi farklı hızlarda etkiliyor. Copernicus İklim Değişikliği Servisi ile Dünya Meteoroloji Örgütünün ortak değerlendirmeleri, Avrupa’nın küresel ortalamanın yaklaşık iki katı hızla, dünyanın en hızlı ısınan kıtası [1] olduğunu ortaya koyuyor. Nitekim bu hızlı ısınmanın somut ve ölümcül sonuçları 2026 Haziran'ının son haftasında bir kez daha kıtanın gündemine oturdu. Bir araştırmaya göre yaklaşık 150 milyon insan 35 derecenin üzerindeki sıcaklıklara maruz kalmış, İspanya ve Portekiz’de termometreler 44 dereceye dayanmış, İngiltere haziran rekorunu kırmış, Fransa ise can kayıplarının yaşandığı sıcaklar nedeniyle kırmızı alarma geçmiştir. [2,3] Gezegenin milyarlarca yıllık geçmişinde benzer iklimsel salınımlar yaşanmışken, bugünkü tablonun ayırt edici özelliği değişimin doğal fenomenlerden ziyade insan kaynaklı (antroposen) olmasıdır. Esas olarak Sanayi Devrimi’nden bu yana doğa üzerinde kurulan tahakküm, artık geri dönülmesi güç bir evreye taşındı. Son on yıldır giderek ısınan yazlar, iklim krizinin geldiği noktayı bu yıl en görünür biçimde gözler önüne serdi.

Aşırı sıcaklıkların bilimsel arka planı

Söz konusu sıcak dalgasının doğrudan tetikleyicisi, meteorolojide ısı kubbesi (heat dome) ve Omega bloğu olarak adlandırılan kalıcı bir yüksek basınç sistemidir. Sahradan taşınan sıcak ve kuru hava kütlesi kıtanın üzerine hapsoluyor ve aşağı çöken hava ısınarak bu sistemin haftalarca yerinden kıpırdamamasına [4] yol açıyor. Oysa böyle bir basınç bloğu yeni değildir. Geçmişte de yüksek basınç sıcak havayı hapsederek sıcak günler yaratmıştır. Burada değişen şey zemindir. Sanayi Devrimi'nden bu yana fosil yakıtların yakılmasıyla biriken sera gazları, küresel ortalama sıcaklığı devrim öncesine göre yaklaşık 1,4 derece yükseltmiştir. Bu birkaç derecelik fark küçük görünebilir. Ancak aynı sistem artık çok daha yüksek bir tabanın üzerinde çalıştığı için rekor kıran sıcaklıklara ulaşıyor. World Weather Attribution’ın yaptığı analiz [5] de bunu doğruluyor. Bu olay elli yıl önce neredeyse imkansızken, bugün 2003’e kıyasla onlarca, hatta yüzlerce kat daha olası hale gelmiştir. [6] Yani aslında bu sıcak dalgası 1976’nın iklim koşullarında yaşanmış olsaydı yaz ayları yaklaşık 3,5 derece daha serin geçecekti. Uydu verileri de bu tabloyu doğruluyor. Copernicus uydu görüntülerinde [7] Fransa ve İspanya’da kara yüzeyi sıcaklıkları yer yer 50 dereceyi aşmıştır. Kısacası tüm bu yaşananlar, krizin doğal bir döngü olduğu yönündeki söylemleri geçersiz kılıyor. Doğal olan, tetikleyici hava sistemidir. Onu rekor seviyelere taşıyan ısınmış zemin ise insan eliyle, fosil yakıtlarla oluşturulmuştur. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) de insan etkisinin atmosferi, okyanusu ve karayı ısıttığını tartışmasız bir gerçek olarak ortaya koyuyor. [8]

Uzun vadeli etkiler ve adaletsizlik boyutu

Bir zamanlar istisna sayılan aşırı sıcaklar, artık Avrupa yazlarının olağan bir parçası ve yıldan yıla daha erken başlıyor. Sıcaklık artışının uzun vadeli sonuçları buzulların erimesi, kuraklık, su stresi ve uzayan orman yangını mevsimi biçiminde belirginleşiyor. Öyle ki bu dönemde İsviçre buzullarının ciddi kütle kaybı [9] ve Baltık Denizi’nde yeni alg patlamaları kaydedilmiştir.

Belirtilmelidir ki bu yük eşit dağılmıyor. Kentler riskin tam merkezinde bulunuyor. Beton ve asfaltın gün boyu depoladığı ısıyı gece boyunca geri salması, şehir merkezlerini çevresine göre daha sıcak kılıyor ve uzmanların ısı adası etkisi adını verdiği bu durum kentleri adeta bir fırına çeviriyor. Sorunu ağırlaştıran bir diğer etken, Avrupa’daki konutların büyük bölümünün tarihsel olarak serin yazların yaşandığı bir iklimde, ısıyı içeride tutacak ve kışın yalıtım sağlayacak biçimde inşa edilmiş olmasıdır. [10] Klima kullanımı da kıta genelinde oldukça seyrektir. Örneğin ABD’de evlerin yaklaşık yüzde 90’ında klima bulunurken Avrupa’da bu oran yüzde 20 dolayında kalıyor. [11] Böylece eski yapılar, sıcak dalgalarında içeride biriken ısıyı dışarı atamayan birer ısı kapanına dönüşüyor.

Yaşlanan yapı stoku, ısı adası etkisi ve sosyoekonomik eşitsizliklerle bir araya geldiğinde en kırılgan kesimler (yaşlılar, çocuklar, yoksullar ve açık havada çalışanlar) sıcak havadan orantısız biçimde etkileniyor. Aşırı sıcak, yalnızca 2022 yazında 60 binden fazla, 2023 yazında ise 47 binden fazla Avrupalının ölümüne yol açmıştır. [12] Bu durum görece varlıklı bir kıtada bile yükün en kırılgan kesimlere bindiğini gösteriyor. Asıl ağır bedeli ise bu krizin oluşumuna en az katkıda bulunan kıta ve bölgeler ödüyor. Sömürgecilik ve eşitsiz kalkınma nedeniyle en savunmasız bırakılmış bu bölgelerde kuraklık, kıtlık ve yerinden edilme çok daha yıkıcı biçimde yaşanıyor. İklim krizinin nedenleri ile sonuçları arasındaki bu makas, krizin fiziksel boyutunun yanı sıra derinlemesine politik ve etik bir sorun olduğunu bir kez daha gösteriyor.

Enerji, tarım ve Sağlık üzerindeki baskı

Aşırı sıcakların sektörel etkileri birbirini besleyerek ilerliyor. Artan sıcaklıklar, soğutma için daha çok enerji talebini, bu talep ise daha fazla emisyonu beraberinde getiriyor. Böylece kriz kendi kendini büyütüyor. Örneğin, artan sıcaklıklar Avrupa'da klima talebindeki ani sıçrama şebekelerini zorladı. Belçika’da elektrik fiyatı kilovatsaat başına 1 avroyu aşarak rekor kırdı. [13] İtalya’da ise klima kullanımına bağlı elektrik kesintileri yaşandı. [14]

Dahası, Rhone ve Garonne nehirleriyle soğutulan Fransız nükleer santrallerinin [15] üretimini kısmak zorunda kalması yaz enerji yoksulluğu (summer energy poverty) denen yeni bir kırılganlığı gündeme taşıdı. Tarımda ise sıcak, kuru hava ve sürekli rüzgar bir araya gelerek terlemeyi (evapotranspirasyon) hızlandırıyor ve bitki örtüsünü kurutuyor. Bu durumun sonucunda genç bitkiler ölebilir, hayvanlarda ısı stresi yaşanabilir ve yangın riski tırmanabilir. Asıl ağır bedeli barındıran alan ise sağlıktır. Gündüzleri zaten yüksek olan sıcaklıkların geceleri de düşmemesi vücudun toparlanmasını engelleyerek nemle birleşen sıcaklık öldürücü hale gelebilir. Bu yüzden ısı stresi, nemi ve sıcaklığı birlikte ölçen yaş hazne sıcaklığı (WBGT) gibi ölçütlerle değerlendiriliyor. Analiz edilen Avrupa kentlerinin yüzde 45’i [16] bu eşikleri çoktan aşmıştır. Krizin gündelik yaşama etkisi, okulların kapatılması, açık hava etkinliklerinin iptal edilmesi ve kamusal alanlarda uygulanan olağanüstü tedbirlerle somut biçimde görülüyor. [17]

Küresel iklim değişikliği açısından anlamı

Avrupa’da yaşananlar, kıtanın sınırlarını aşan bir uyarı niteliğindedir. Diğer kıtalardan daha hızlı ısınması nedeniyle Avrupa, iklim sisteminin nasıl bir eşiğe yaklaştığının habercisidir. [18] Esasında bu tablo, iklim krizinin doğa bilimlerinin sınırlarını çoktan aştığını, hem nedenleri hem sonuçları itibarıyla politik olduğunu kanıtlıyor. Devletler hala en önemli karar alıcılar olsa da çözüm artık bireyleri, sivil toplumu, şirketleri ve uluslararası örgütleri kapsayan çok aktörlü bir sorumluluk paylaşımını zorunlu kılmaktadır. Sonuç olarak Avrupa semalarındaki bu sıcaklık, sömürülen doğanın insanlığa kestiği faturanın bir göstergesidir ve bugünkü ile gelecek nesiller ve gezegendeki tüm türler adına okunması gereken bir uyarı taşıyor.

[1] Copernicus İklim Değişikliği Servisi (C3S) ve Dünya Meteoroloji Örgütü, European State of the Climate 2025. https://climate.copernicus.eu/esotc/2025/why-europe-warming-so-quickly

[2] London School of Hygiene and Tropical Medicine, 26 Haziran 2026. https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2026/rapid-reaction-why-are-we-seeing-record-breaking-heatwaves-europe-and-uk

[3] TIME, Europe’s Deadly Heatwave, 23 Haziran 2026. https://time.com/article/2026/06/23/heatwave-europe-record-high-temperatures-deadly-extreme-heat-stress-safety/

[4] Severe Weather Europe, Haziran 2026. https://www.severe-weather.eu/global-weather/historic-heat-dome-europe-excessive-heatwave-june-2026-mk/

[5] World Weather Attribution, Fossil Fuel Emissions Have Rapidly Worsened European Heatwaves, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[6] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[7] Copernicus Sentinel verileri, EU Space Programme, 23 Haziran 2026. https://eu-space.europa.eu/components/earth-observation-copernicus/image-of-the-day/heatwave-affecting-western-europe-third-decade-june-2026

[8] IPCC, Climate Change 2021: The Physical Science Basis (AR6, Working Group I), Summary for Policymakers, 2021. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/summary-for-policymakers/

[9] CBC News, 27 Haziran 2026. https://www.cbc.ca/news/world/europe-heatwave-2026-temperature-records-broken-9.7251458

[10] TIME, Why Is Europe So Ill-Equipped to Handle Heat Waves?, 25 Haziran 2026. https://time.com/article/2026/06/25/europe-heat-wave-infrastructure-air-conditioning/

[11 CNN, European Summers Are Getting Brutally Hot. So Why Is Air Conditioning So Rare?, 2026. https://www.cnn.com/climate/europe-heat-air-conditioning

[12] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[13] Belga News Agency, Heatwave Pushes Wholesale Electricity Price to Six-Year High, 24 Haziran 2026. https://www.belganewsagency.eu/heatwave-pushes-wholesale-electricity-price-to-six-year-high

[14] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[15] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[16] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[17] TIME, 23 Haziran 2026. https://time.com/article/2026/06/23/heatwave-europe-record-high-temperatures-deadly-extreme-heat-stress-safety/

[18] Nature, Europe’s Record Heatwave Does the Continent Have a New Climate?, 26 Haziran 2026. https://www.nature.com/articles/d41586-026-02046-x

[Dr. Çağla Vural, SETA İklim Değişikliği ve Çevre Programı Araştırmacısıdır.]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.

ANALİZ - İklim değişikliği Avrupa'yı vurdu: Aşırı sıcaklar ne söylüyor?

İstanbul — Avrupa’da yaşananlar, kıtanın sınırlarını aşan bir uyarı niteliğindedir. Diğer kıtalardan daha hızlı ısınması nedeniyle Avrupa, iklim sisteminin nasıl bir eşiğe yaklaştığının habercisidir

Aşırı sıcaklıkların bilimsel arka planı

Uzun vadeli etkiler ve adaletsizlik boyutu

Enerji, tarım ve Sağlık üzerindeki baskı

Küresel iklim değişikliği açısından anlamı