ANALİZ - Türkiye-Suudi Arabistan stratejik bağlantısallık hamlesi Orta Doğu'yu nasıl dönüştürebilir?

İstanbul Haberleri — Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi (AYBÜ) Uluslararası Ekonomik Entegrasyon Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Kenan Aslanlı, Türkiye ile Suudi Arabistan arasında imzalanan lojistik ve demir yolu mutabakatlarının bölgesel Bağlantısallık ve ticaret koridorları açısından olası sonuçlarını AA Analiz için kaleme aldı.

***

Türkiye bir süredir stratejik öngörü ve vizyonla Basra Körfezi, Umman Denizi, Kızıldeniz ve Akdeniz arasında adım adım yeni bir stratejik bağlantısallık mimarisi kurgulamaktadır. Bu stratejik tasarım tedarik hatlarında yaşanabilecek aksaklıklara karşı daha dirençli alternatifler oluşturmaya ve Körfez-Türkiye-Avrupa Birliği (AB) aksında kesintisiz taşımacılığı sağlamaya yöneliktir. Bu kapsamda öncelikle Kasım 2025'te Türkiye ve Umman arasında “Denizcilik Alanında İşbirliğine Dair Anlaşma” ve “Ulaştırma, Ulaştırma Koridorları, Haberleşme ve Bilgi Teknolojileri Alanlarında Mutabakat Zaptı” imzalandı. Burada Türkiye ve Umman’ın çok modlu taşımacılık, kara yolu taşımacılığı, liman işletmeciliği ve lojistik koridorları dahil olmak üzere geniş bir yelpazede işbirliği tescillendi.

Ardından, bölgesel stratejik bağlantısallık tasarımının bir sonraki aşamasına geçildi. Türkiye ve Umman arasındaki 3 ülkeyle (Suriye, Ürdün ve Suudi Arabistan) yeni ulaştırma koridorlarının inşasına yönelik adımlar atıldı. Bu çerçevede, Şubat 2026'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Suudi Arabistan’a resmi ziyareti sırasında, ulaştırma ve lojistik alanlarında mevcut işbirliğinin daha da güçlendirilmesinde mutabık kalındı. Ardından, Nisan 2026'da Suudi Arabistan ile varılan mutabakat sonucunda, Türk tır şoförlerinin Körfez ülkelerine geçişini kolaylaştıran 15 günlük transit vize uygulaması başlatıldı. Nisan 2026'da Türkiye, Suriye ve Ürdün ulaştırma bakanları arasında ulaştırma işbirliğine yönelik Mutabakat Zaptı imzalandı. Burada özellikle bu ülkelerin kara yolu, demir yolu ve deniz yolu imkanlarının entegrasyonu ve senkronizasyonu, Akabe Limanı üzerinden Kızıldeniz bağlantısının kurulması ve Hicaz Demiryolunun canlandırılması stratejik hedefleri belirlendi.

Nihayet, 9 Haziran 2026'da Türkiye ve Suudi Arabistan Ulaştırma Bakanlarının imzaladıkları “Demiryolu Sektörü Alanında İşbirliğine İlişkin Mutabakat Zaptı” ve “Lojistik Hizmetleri Alanında İşbirliğine İlişkin Mutabakat Zaptı” ile 2025'ten itibaren ivme kazanan yeni koridor inşası sürecinin somutlaştırılması açısından kritik faza girilmiş oldu. Bu anlaşmaların ortak lojistik merkezlerin inşasından demiryolu sektöründe kapsamlı işbirliğine kadar geniş yelpazede içerik sunduğu görülmektedir. Ayrıca söz konusu anlaşmalar modern ve genişletilmiş Hicaz Demiryolu Projesi olarak nitelendirebileceğimiz ve sonraki aşamada Umman’a kadar uzatılabilecek jeostratejik öneme haiz Türkiye-Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan demir yolu hattı projesi için gerekli ortak siyasi iradenin, kurumsal çerçevenin ve teknik işbirliği mekanizmalarının oluşturulması yönünde de zemin hazırlamaktadır. ​​​​​​​

- Ülkelerin altyapı çalışmaları ve mikro temeller

Bağlantısallık projelerinin uygulanabilirliği yalnızca jeopolitik değerlendirmelere değil, aynı zamanda teknik altyapı özellikleri, sosyoekonomik parametreler ve finansal boyutlar gibi kritik mikro temellere (microfoundations) de bağlıdır. Türkiye-Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan demir yolu hattı projesinin gerçekleştirilmesi açısından önemli bir avantaj, Türkiye'de Suriye sınırına kadar ve Suudi Arabistan'da Ürdün sınırına kadar uzanan işlevsel demiryolu altyapısının mevcut olmasıdır. Türkiye Nisan 2026’da Suriye sınırı boyunca 350 kilometrelik demiryolu hattında yenileme çalışmalarını tamamladı. Bu mevcut hattın Irak sınırına kadar uzatılmasıyla birlikte Kalkınma Yolu Projesi ile de entegrasyonu sağlanacaktır. Yani Türkiye'nin bölgesel bağlantısallık vizyonunda Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan güzergahı ve Kalkınma Yolu tamamlayıcı ve bütünleşmiş ağlar olarak yer almaktadır. Suudi Arabistan'ın demir yolu ağı ise Ürdün sınırındaki Al Haditha bölgesine kadar uzanmaktadır.

Dolayısıyla yeni dönemde yapılması gereken önemli çalışmalar Ürdün ve Suriye’de demir yolu altyapısının yeniden kurulmasıdır. Ürdün, kuzeyden güneye hem Suriye sınırına hem de Akabe Limanı yönünde demir yolu altyapısının kurulmasına yönelik planlara sahiptir. Suriye’de ise ülke genelinde demiryolu altyapısının iç savaştan etkilenmesinin yanı sıra bazı teknik detaylar da söz konusudur. Şam’dan Ürdün’e kadar olan bölümdeki Hicaz Demiryolu’nun ray açıklığı (1050 mm) ile Şam’dan kuzeydeki standart demir yolu ağının ray açıklığı (1435 mm) farklıdır. Suriye’nin demiryolu ağı, ülkenin Lazkiye ve Tartus limanlarıyla Şam ve Halep gibi ekonomik merkezlerin bağlantısı üzerine kurgulanmıştır ve şu an sınırlı hizmet sunmaktadır. Suriye genelinde demir yolu altyapısının işlevsel hale getirilmesinin yanı sıra, Şam'dan güneye ve kuzeye doğru uzanan demir yolu ağlarında ray açıklığının standartlaştırılması da sağlanmalıdır.

Tüm bu çalışmaların yapılabilmesi için güçlü siyasi irade ve olumlu bölgesel konjonktüre ek olarak finansman kaynaklarına da ihtiyaç vardır. Türkiye ve Suudi Arabistan, özellikle Suriye özelinde, demir yolu ve otoyol altyapısının yeniden yapılandırılması için ortak bir finansman mekanizması geliştirebilir. Ama burada vurgulamamız gereken önemli bir husus daha var. Hürmüz Boğazı'nın kapatılması ve Aden Körfezi-Babül Mendep Boğazı-Kızıldeniz rotasına yönelik tehditlerin devam etmesi, Körfez ülkeleri için alternatif ulaştırma ve enerji koridorlarının önemini göstermiştir. Örneğin, Suudi Arabistan'ın doğudaki Abqaiq Petrol Tesislerini Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Terminali'ne bağlayan, bin 200 kilometre uzunluğunda ve günlük 7 milyon varil kapasiteye sahip Doğu-Batı Petrol Boru Hattı, alternatif güzergahların stratejik önemini ortaya koymuştur. Bu örnek, yalnızca enerji arz güvenliği açısından değil, gübre, petrokimya ürünleri, inşaat malzemeleri ve gıda ürünleri gibi fosil yakıt dışındaki malların ticaretinde de alternatif ulaştırma koridorlarının önemini ortaya koymuştur. Tüm bunları göz önünde bulundurarak Körfez ülkelerinin halihazırda yaklaşık 5 trilyon dolar değerinde varlıkları kontrol eden varlık fonlarının (sovereign wealth funds) 2030'a kadar olan kritik dönemde bölgesel ulaştırma ve altyapı projelerinin finansmanına daha fazla öncelik verecekleri beklenebilir.

- Yeni dönemin öncelikleri ve eğilimleri

Yeni dönemde Türkiye-Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan (Umman) demir yolu hattı projesinin Suriye ve Ürdün kesimlerinde demir yolu altyapısının kurulmasına yönelik çalışmaların hız kazanması öngörülebilir. Bunun yanı sıra, Türkiye ile Suudi Arabistan arasında Suriye, Ürdün ve Irak üzerinden düzenli kara yolu bağlantısının sağlanabilmesi için, başta Suriye olmak üzere ilgili ülkelerdeki otoyol altyapısının iyileştirilmesine yönelik çalışmalar hızlandırılabilir. Sınır kapılarında geçiş süreçlerinin dijital çözümler ve çeşitli kolaylaştırılmış prosedürlerle hızlandırılması öncelikler arasında yer alabilir. Türkiye-Suudi Arabistan Koridoru içerisindeki entegrasyon ve senkronizasyonun yanı sıra, Türkiye’nin merkezi aktör olarak yer aldığı Kalkınma Yolu, Orta Koridor ve onun bileşeni olan Zengezur Koridoru gibi ulaştırma koridorlarının da birbiriyle tamamlayıcı niteliğinin öne çıkarılması önemlidir.

Tüm bunların sorunsuz gerçekleşmesinin ön şartları ise bölgesel bağlantısallık mimarisi ile bölgesel güvenlik mimarisinin eşzamanlı olarak inşa edilmesi ve 2030'a kadarki kritik dönemde koridorların bileşeni olan bölge ülkelerinin iç siyasi ve sosyoekonomik istikrarının korunmasıdır.

[Dr. Kenan Aslanlı, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi (AYBÜ) Uluslararası Ekonomik Entegrasyon Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesidir.]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.